Srđan Tunić

art historian, freelance curator, cultural manager and researcher

Ulica kao prostor slobode: Grafiti i ulična umetnost u Podgorici (Makanje, 2021.)

Nakon istraživanja grafita i ulične umetnosti u Podgorici između 2018. i 2020, organizovana događaja #GrafitiVikendPG i izrade murala sa K13 crew, napisao sam tekst “Ulica kao prostor slobode” kao pregled aktivnih učesnika na sceni, izazova i konteksta rada, kao i sa ciljem da podelim znanje koje sam prikupio u razgovoru sa umetnicima i drugim fanovima ove umetnosti. Tekst je objavljen na portalu za mlade Makanje.me u osam delova: Uvod i terminologija, Kratak pregled početaka grafita i ulične umjetnosti, Hip hop machines: K13 Crew, I am already rich: uvođenje street art-a, Crna žuna ne može bez šuma: muralisti, Prihvaćenost u javnosti, narudžbine i politika, Gradska politika poslednjih godina i NVO angažmani, i #GrafitiVikendPG, zaključak i potencijali. Ceo, integralni tekst možete pročitati ispod.


Ulica kao prostor slobode: Grafiti i ulična umetnost u Podgorici

Poslednjih godina Podgorica dobija veliki broj murala na svojim ulicama što je pojava za koju novinarka Dnevnih Novosti Marija Roganović čak navodi da je “renesansa ulične umetnosti na fasadama glavnog grada”. Nakon velikog talasa oslikavanja oko 2010, primetno je da sada ponovo postoji kritična masa umetnika, kao i interes grada da se ovaj umetnički izraz podrži. Paralelno sa tim postoji potreba da se istraže lokalne pojave i umetnici, što je negde na samom začetku. 

Ko su umetnici koji doprinose ovoj renesansi? Na koji način oni rade, kako javnost (i grad) prihvata njihov rad na ulici, i kako ih podržati u tome? Prateći učesnike i nalaze sa događaja #GrafitiVikendPG u 2020. koji je imao za cilj da ispita interes publike, medija i umetnika, kao i potencijale razvoja i umrežavanja, obratiću pažnju najviše na grafitere K13 Crew, umetnike Mišu Joskića i tim Künstler, uz kratak osvrt na istoriju i kulturnu politiku.

Terminologija

Iz perspektive terminologije, postoji česta zabuna oko korišćenja reči grafiti i ulična umetnost, u čemu često ne pomaže ni akademska literatura. Iz tog razloga ću se osloniti na istraživanje Ljiljane Radošević u radu “Street art and the way it has been reappropriated: Problems of terminology and independence”, koja pravi razliku između grafita kao natpisa u javnom prostoru koji su se najviše vezivali za latrinalia (natpise po javnim wc-ima) i grafita odnosno writing koji pripadaju potkulturi koja je u početku tokom 1970-tih godina bila vezana za hip hop. Kolokvijalno shvaćeni grafiti su sve poruke u javnom prostoru, najčešće rađene sprejem (ali ne i isključivo), čiji naziv potiče iz italijanskog graffiato što znači urezivati, a dalje iz grčkog značenje je pisati. Mnogi grafiti u ovom smislu se mogu pronaći od egipatskih grobnica, preko srednjovekovnih manastira do modernih klubova i kafea. Otkrivanjem spreja ili aerosol boca za masovnu upotrebu tokom 1940-tih godina dobijamo glavnu alatku mnogih savremenih grafitera. Da bi izbegao konfuziju, koristiću reč grafiti sa fokusom na savremenu potkulturu i praksu koja je mahom usmerena na crtanje slova. U suprotnom govoriću o jednostavno o porukama u javnom prostoru.

Diskusije oko ulične umetnosti ili street art-a počinju 1980-tih kada grafiti polako ulaze u galerije i umetnici iz ateljea izlaze na ulice, gde se stvara fuzija originalne tehnike sa ulice sa tehnikama iz vizuelnih i primenjenih umetnosti, poput šablona (stensila), nalepnica (stikera), plakata (paste-up) i dr. Radošević navodi da je pomak prisutan i na većem fokusu na konceptu tj. ideji, kao i na većoj komunikativnosti ulične umetnosti sa publikom, iako u praksi umetnici mogu ove pokušaje definicije da okrenu naopačke i naprave totalni crossover sa grafitima. Ipak, i pored brojnih veza, ne postoji znak jednakosti između grafita i ulične umetnosti. Pod pojmom ulične umetnosti neću razmatrati druge umetničke pojave na ulici, koje obuhvataju razne muzičke, pozorišne i druge pojave; za njih je prikladniji termin umetnost u javnom prostoru.

Reč mural se često koristi kao sinonim, a koji ima svoju dugu istoriju kao i reč grafiti. Mural je jednostavno bilo koja slika na zidu, plafonu ili nekom drugom arhitektonskom elementu, i stoga čini jedan od najstarijih formi slike (primer pećinskog slikarstva, fresaka i sl). U modernom kontekstu, vezuje se za umetničke prakse koje nastaju u Meksiku tokom prve polovine XX veka kada akademski umetnici počinju intenzivnije da rade društveno-angažovane murale i prelaze sa enterijera na javne površine (Muralismo mexicano). Prema mišljenju Ljiljane Radošević, savremeni murali koji se rade sa dozvolom, a koje mahom rade sami ulični umetnici, se često svrstavaju pod terminom novi muralizam (new muralism). U suštini, svaki veći grafit, street art ili slika na zidu mogu da se nazovu muralom; ja ću pokušati da pod tim nazivom govorim ili o kompleksnijim formama koje rade grafiteri i ulični umetnici, ili o formama koje pripadaju više domenu vizuelnih umetnosti.

Kratak pregled početaka grafita i ulične umetnosti u Podgorici

Oslanjajući se na dugogodišnje istraživanje Marka Vujovića, počeci grafita kao poruka u javnom prostoru tokom SFRJ su vezane za nastanak muzičkih potkultura 1980-tih, a potom i navijačkih grupa, ako ne i povremenih slogana koji slave tada aktuelni režim. Neki veći proboj grafita kao potkulture i murala u Podgorici nastaje 1990-tih godina, sa obnovljenim Varvarima (navijačima fudbalskog kluba Budućnost), delovanjima nezavisnih antiratnih inicijativa poput: Omladinskih Grafita, The Books of Knjige, Brchka Brchkovica, Zabjelo Republika od 1991. čiji program je obuhvatao i oslikavanje javnog prostora, kao i delovanje pojedinaca i grupa koji su više ili manje bili vezani za grafiti pokret.

Jedan od poznatih grafita iz tog perioda koji nažalost više ne postoji se nalazio na zgradi SDK, blizu spomenika žrtvama savezničkog bombardovanja u Drugom svetskom ratu. U obliku planete Zemlje sa fitiljem i natpisom “Stop the bomb”, ovaj mural je kritikovao ratno ludilo 1990-tih u Jugoslaviji, kao što su radili i brojni urbani i alternativni pokreti poput Zabjelo Republike, The Books of Knjige i dr, nudeći mogućnost kritičke refleksije na društvene okolnosti, ali uz kreativni eskapizam od aktuelne politike i humor. Varvari od 2006. pokreću niz akcija sa kompleksnijim muralima koji opstaju do dan danas, često ih koristeći u vidu sopstvenog marketinga i vizuelnog zauzimanja teritorije.

Prema Feridu Skenderoviću iz K13 Crew, najstarija lokacija grafita u Podgorici je kvart Pejton, a pored naselja Zabjelo, murali se pojavljuju vremenom oko knjižare Karver, zatim kompleksa napuštenih vojnih kasarni Morača, zgrade Bokserskog kluba Budućnost u Njegoševom Parku, kao i Preko Morače, sa delovanjem ekipe K13, što čini zonu sa najvećom koncentracijom grafita i ulične umetnosti u gradu.

Tradicionalni grafiteri rade pod okriljem hip hop kulture, gde grafiti čine jedan od nosećih stubova, pored repovanja i MC-inga (kao vokalnog izraza), brejkdensa (plesa), DJ-inga (muzike) i drugih kreativnih izraza. U Crnoj Gori zato nije čudno da pojedini muzičari rade i grafite, poput Noyz-a iz Who See i 2JNK Demolythron iz Barske stoke. Prema rečima Vujovića, velika podrška ovoj kulturi je bila nedeljna radio emisija “The Coming Radio Show” koju je vodio DJ Mono (Nikola Rajović) na Radio Antena M od 1998. do 2018. Ekipa u okviru emisije je napravila jedan od prvih grafiti jam-ova pod nazivom “The Coming” 2000. godine koji se nalazio u centru grada, iza zgrade Zavoda za udžbenike. Druga inicijativa koja je okupljala grafitere je festival Asfaltiranje koji je bio aktivan između 2011. i 2014, a od 2018. pokrenut je i Centrum festival u Mojkovcu. Nekoliko battle-ova je bilo održano i u okviru hip hop kolektiva naVAMga koji je većinom okupljao repere iz Nikšića i Bara.

Dok se za grafite ne može precizno odrediti neki datum, za street art se može reći da dolazi u Podgoricu 2010. godine sa Miroslavom Dukićem poznatim pod pseudonimima Kimo i Kosmos iz Beograda i uspostavljanjem saradnje sa lokalnim K13 Crew. Nakon murala koje rade navijači i sama zajednica u saradnji sa umetnicima, u ovom trenutku nastaje sinergija grafiterskih slova i kompleksnijih likovnih predstava, čije predstave su i dan danas vidiljive na ulicama grada. 

U suštini, izuzimajući čiste poruke, Vujović grupiše postojeće murale u grafiterska slova, komemorativne murale, ekološke, navijačke, umetničke i one rađene u sklopu EU projekata i rada NVO. Nakon Karvera gde se grafiti razvijaju spontano, prva gradska institucija koja svesno i namenski koristi murale je KIC “Budo Tomović” 2015. godine u okviru proslave 50. godišnjice rada, kada nastaju “Srce kulture grada” NVO Aut ispred sale DODEST i mural puzgavca francuskog umetnika Etien-a. Primetno je da postoji dosta murala koji stoje nepotpisani (posebno onih starijih) i kratkotrajnih inicijativa, verovatno usled manjka podrške okoline, kao i saradnje među samim umetnicima. 

Osim povremenih navoda u medijima, prva publikacija o grafitima u Crnoj Gori se pojavljuje 2012. (napisana 2010.) u samostalnom izdanju Ane i Dušana Stijovića koja obuhvata dosta grafita i poruka prisutnih oko 2009. i 2010. godine. U januaru 2019. se otvara prva izložba o grafitima – uključujući tu i poruke i uličnu umetnost – pod nazivom “Ulica piše srcem” Marka Vujovića u KIC “Budo Tomović” koja izaziva veliku pažnju. Vujović dokumentuje umetnost na ulici od 2015. i trenutno je u procesu izrade fotomonografije koja će u sebi objediniti istorijat grafita i ulične umetnosti u Podgorici, intervjue sa umetnicima i foto materijal.

Hip hop machines: K13 Crew

Najstarija aktivna – ako ne i trenutno jedina – grafiterska ekipa u Podgorici su K13 Crew koji su uradili svoj prvi grafit 2004. godine, a formalno postoje od oko 2008. Broj članova varira – od nekadašnjih 20-tak, sada je aktivno samo njih 3. Imao sam prilike da razgovaram sa jednim od osnivača i najstarijim aktivnim članom, Feridom Skenderovićem (Feshia / Feśa), koji je za razumevanje grafita i ulične umetnosti u Podgorici bio više nego dragocen sagovornik. On navodi da je ekipa formirana u duhu hip hopa i da je u vreme najveće ekspanzije oko 2010. tu bilo i brejkdensera i repera, sa kojima su učestvovali na lokalnim battle-ovima i festivalima poput Asfaltiranja. On sam počinje sa radom oko 2002/3. godine; u suštini, sam početak je vezan za ekipu, koju su osnovali Skenderović i Ivan Ico Božović.

Njihov kraj – odnosno hood – je deo Preko Morače. Na prvi pogled mali broj murala je vidljiv direktno sa ulice, međutim između blokova zgrada se nalazi bogatstvo jedne ulične galerije koja već oko 10 godina istrajava. Ovaj deo grada – kao i Blokovi 5 i 6 – je karakterističan po tzv. socijalističkoj gradnji, nečemu što se danas zove brutalistička arhitektura. Višespratnice projektovane za veliki broj stanara, bazičnih geometrijskih oblika, sa velikim zidnim površinama bez ukrasa su idealno platno za grafitere (isti potencijal spominje pisac Balša Brković u svom romanu “Privatna galerija” objavljenom 2002). Slična situacija je bila i sa novobeogradskim Blokom 45 u kojem su se razvijali prvi grafiti u Srbiji: puno betona i sivila, van centra, u svom kraju, apolitični i uz podršku komšiluka, nisu imali velike smetnje od strane policije. Upitan za motivaciju, Skenderović govori da je nekima to beg od svakodnevnog života, a za sebe kaže: „meni je bilo milije ođe 6 dana na zidu nego na moru“.

Radna filozofija počiva na dva principa: podrška komšiluka i samostalni rad. Pored toga što aktivni članovi mahom žive u kraju koji oslikavaju, za svaki mural se trude da dobiju podršku stanara, što je i osnovni korak u dobijanju javnih dozvola. Dobijaju i pohvale i kritike, ali Skenderović ističe da su njihovi grafiti preživeli dugo baš zahvaljujući prihvaćenosti u lokalnoj zajednici, koja ponekad i sama učestvuje u oslikavanju nekih murala, “oplemenjujući beton” i ponoseći se njihovim grafitima. I pored toga, izbegavaju da rade narudžbine, već teže da ili budu pozvani da rade nešto u svom stilu, ili da rade komercijalne projekte iza kojih onda ne stoje kao ekipa.

U suštini, oni rade “na sopstveni pogon”, kao potkultura, nezavisno, za sebe i sa autorskim pristupom. Rade iz meraka i izbegavaju komercijalizaciju; Skenderović navodi: „jasno je da se od toga ne mogu uzeti pare, jer su pare danas negde drugde; ako radiš za pare, pravac ti se zove – pare“ i citira Marčela: „Ostajem nepotkupljiv, makar propao sa tri’es’, kad budem spao na prosjački štap, uzeću njime da bijem“. Niko od članova ne živi od crtanja grafita i žele da to ostane neko slobodno polje za njihovu kreativnost. On kritikuje druge umetnike navodeći da malo ljudi rade slobodno, za sebe, na ulici, i da sada ima dosta street art-a koji je naručen (“propaganda, reklama, tuđa direktiva”). “Ne postoji loš grafit i street art ako se rade nezavisno”, navodi Skenderović. 

On kaže da je K13 otvoren za saradnju i nove članove, i da bi oni voleli da njihovo iskustvo i ljubav prema celoj hip hop kulturi prenesu i mlađim ljudima. Nažalost, on smatra da je trenutno jako malo aktivnih ljudi na ulici i da uz to postoji izvesna pasivnost, kao i da je potrebna veća saradnja među umetnicima. Nakon održavanja #GrafitiVikendPG, Skenderović je za Vijesti naveo da je to izgleda prvo okupljanje umetnika otkad su oni organizovali Music Art Fest 2013. Tokom prve polovine 2010-tih, K13 Crew je ostvario saradnju sa umetnicima iz Francuske (Scanner aka Subcultur), Italije (Mattia Campo Dall’Orto) i Srbije (Kimo, Piros, Artez, Junk), mahom u okviru programa festivala Asfaltiranje i Music Art Fest kada su radili bine za muzičare i džemove.

Većina njihovog stvaralaštva je vezana za hip hop kulturu (Tupac Shakur, Ice Cube, Eazy E / NWA) i omaž lokalnim pojavama i pojedincima (Nebojša Saveljić Nebo, MC Marko…). Ukratko, u intervjuu sa Stefanom Strugarom, navode: “htjeli smo da Podgorica izgleda kao Njujork”. U članku za Vijesti iz 2020, navodi se da su na početku karijere radili tagove i bombing – prekrivanje kraja tagovima i throw up-ovima – do dolaska Kima / Kosmosa krajem 2000-tih kada počinju da rade kompleksnije murale, grafiti džemove i street art. 

Pored njih, izuzimajući nepotpisane grafite, primetni su Free Spirit Crew, All In i SKONE koji je radio u okviru OSP (Ozbiljno smo pukli) ekipe, o kojoj će biti reči nešto kasnije. 

I am already rich: Uvođenje street art-a u Podgorici

Krajem 2000-tih, tačnije od 2009. se pojavljuju tagovi na glagoljici umetnika iz Beograda koji će biti ključni akter za promovisanje street art-a kao novog izraza u Podgorici. Miroslav Dukić koji u tom periodu radi pod pseudonimima Kimo i Kosmos dolazi da živi u gradu i postepeno ostavlja svoj trag. Tražeći aktivne ekipe za rad, stupa u kontakt sa K13 Crew, i zahvaljujući njihovoj saradnji u periodu između 2009. i 2011. nastaju neki od najzanimljivijih murala u gradu.

Pored činjenice da su dobili priliku da rade sa iskusnijim umetnikom, koji je aktivan od 1999, i koji je bio član poznate beogradske ekipe E++, K13 Crew su usavršavali svoju tehniku i napravili pomak ka svetu street art-a. U čemu se ogleda ova promena? Pre svega u pomaku ka likovnim elementima u odnosu na raniji fokus na dizajniranje slova, zatim kompleksnijim i većim predstavama, kao i u uvođenju drugačijih tehnika, poput stensila. Ovakvi murali su još uvek vidljivi pre svega u blokovima Preko Morače gde K13 operiše, otkad taj kraj postaje istinska galerija ulične umetnosti na otvorenom, kao i na pojedinim lokacijama poput kafića Berlin, trafo stanice kod mosta Milenijum i Karvera.

Kimo navodi da je za njega Podgorica bila beg od Beograda, u koju dolazi usled ličnih okolnosti. Kao umetnik koji je skoro svaki dan provodio na ulici oslikavajući grad, primećuje jako malo radova na ulici u tom trenutku. Dok su ga u početku gledali kao “vanzemaljca”, stiče poverenje lokalaca (i policije) koji su mu dopuštali da slika neometano. Smetalo mu je da slika sam i polako uključuje decu i adolescente koju su mu pravili društvo, i tako podržava novu generaciju umetnika u razvoju. Prema njegovim rečima, shvatio je da mu je misija da nesebično “preda” svoje znanje i veštine drugima koje je stekao solo i kao deo ekipe E++, kao i princip rada zasnovan na spontanosti, grupnom radu i grafitima kao rasterećenosti od ega. 

Za razliku od Beograda, Kimo je izbegao da radi klasičan bombing i posvetio se većem eksperimentisanju sa stilovima, gde se može steći utisak da se radi o više umetnika a ne jednom. Njegov najveći vizuelni doprinos su velika šarena lica sa kosim očima, zatim različiti karakteri i fantastična bića, korišćenje glagoljice i velika figura jelena koja se prostirala na dva sprata na fasadi kasarne Morača (danas vidljiva samo u naznakama). Luka Radović iz K13 Crew navodi da je zahvaljujući Kimu naučio kako da slika na ulici sa svojih 13 godina, a Skenderović ističe da je street art došao u Podgoricu baš sa Kimom (on je takođe napravio omaž ovom umetniku crtajući nove grafite na glagoljici 2020). U produkcijskom smislu, velika podrška je bio i ceo kamion boja od firme Bordo, koje su umetnici godinama koristili.

Poslednjih godina, od oko 2017. do 2019, je delovao i umetnik poznat pod pseudonimom zeroprobl3ms. Kao glavni motiv on bira čudovišta i izvodi ih u vidu grafita, murala, paste-up-ova i stikera na ulicama Podgorice. Ovaj motiv koji podseća na underground estetiku takođe je bio prisutan na kontejnerima, gde umetnik dodajući oči i usta pravi neočekivani efekat gde nešto neživo dobija karakter. Nažalost, većina kontejnera i paste-up-ova do 2020. je bila uklonjena ili propala od vremenskih prilika. U njegovom radu je primetna razlika između street art-a i grafita, gde se umesto grafiterskog taga sastavljenog od slova pojavljuju likovi tj. karakteri, koji često zamenjuju umetnikov potpis na ulici. Na taj način, umesto imena, pamtimo likove.

Dok K13 doživljava renesansu u svom izrazu, članovima i produkciji, početkom 2010-tih jedan student arhitekture počinje da radi stensile Milana Mladenovića i Margite Stefanović iz benda EKV, u vidu omaža njihovom delu kao kulturnim ikonama jednog vremena. Zajedno sa još troje studenata arhitekture realizovan je veliki mural u ulici 13. jula preko puta Pravnog fakulteta u novembru 2014. godine, taman pred 20. godišnjicu smrti pevača. Prema jednom od autora murala, plan je bio da se time završi njihov angažman na ulici i da se mural uradi uz saglasnost stanara, ali brzo i bez medijske pompe, jer su želeli da ostanu anonimni. Zanimljiv detalj u izradi ovog murala je da je urađen tehnikom koja podseća na stensile koji su obično manjih formata – bušene su rupe u najlonu preko kojih se onda prelazilo sprejem, praveći vizuelni utisak stare štampe (Ben Day dots). U okviru samog murala se nalaze citati Mladenovića iz knjige Flavia Rigonata i pesme “Zemlja”.

Zanimljiv crossover između grafita, street art-a i murala je imala samoorganizovana grupa OSP – Ozbiljno Smo Pukli koja je delovala u Podgorici između 2012. i 2015. Osnivači grupe su Nemanja Keljanović, Nemanja Jokanović (koji je na ulici poznat i pod pseudonimom SKONE), Ilija Ivanović i Nikola Kralj. U toku studiranja, udružuju se da bi oslikali kraj oko njihove škole u Novom Gradu (kompleks Srednje elektrotehničke škole “Vaso Aligrudić” i Srednje građevinsko-geodetske škole “Inž. Marko Radović”). 

Na početku rade murale po kojima su ostali najviše poznati, a to su “velikani” iz lokalne i svetske istorije koje poštuju i za koje smatraju da su nepravedno zapostavljeni u crnogorskom društvu: Ljubo Čupić, Nikola Tesla, Ernesto Če Gevara i Petar II Petrović Njegoš. U toku svog delovanja sarađuju sa mnogim pojedincima i nekoliko umetnika iz inostranstva koji dolaze u grad (Hrom iz Makedonije, Boxir iz Italije i Dens & SCP iz Francuske). I pored kratkog delovanja, veliki deo njihovog rada je još uvek prisutan na zidovima i u svesti građana.

Crna žuna ne može bez šuma: Muralisti

Vujović primećuje da poslednjih godina postoji pomak ka likovnosti i reprezentacijskom zidnom slikarstvu, gde Podgorica dobija u kratkom periodu veliki broj murala. Nažalost, poruka na zidovima koje odražavaju humor i svakodnevne izreke je sve manje, “kao da se sve preselilo online”, na Facebook i Twitter. Neki od najznačajnijih umetnika koji najviše rade u formatu murala su Mišo Joskić i tim Künstler.

Mišo Joskić, po zanimanju grafički dizajner, navodi da je za njega rad na zidovima i izlazak na ulicu bio neočekivan, kada su ga pozvali da oslika jedan enterijer. Jedan od prvih velikih murala je komemorativni portret pokojne manekenke Ksenije Brković na zgradi SDK 2016. (gde se nekada nalazio legendarni grafit “Stop the bomb”). Njegove dominantne teme su realistične predstave inspirisane popularnom kulturom (poput kafea Minhen 3), komemorativne i sportske murale (navijač Marko Lazarević, košarkaši Žarko Knežević i Nikola Ivanović), kao i ekološke teme (“Crna žuna ne može bez šuma”, “What we save saves us”, “You dump it, you eat it!”).

Zanimljivo je da je on jedan od retkih – ako ne i jedini – uličnih umetnika koji trenutno može da živi od slikanja murala. On smatra da je verovatno došlo do promene percepcije ljudi gde murali postaju popularni, čak i trend, a i način da se ispriča neka priča, posebno u radu NVO organizacija. Većina njegovog stvaralaštva je komercijalne prirode, dok pojedini primeri poput slikanja u napuštenoj fabrici stanova u Spužu ili na krovu zgrade u Podgorici otkrivaju deo njegovog stvaralaštva bez pritiska naručenih tema.

2018. kroz feministički projekat Žartivizam se okuplja ekipa koja će ubrzo činiti tim Künstler. Profesorka i umetnica Danijela Mahmutović-Darmanović i njene studentkinje, grafičke dizajnerke Marija Raketić i Anđela Mršulja, nakon rada na muralu “Lično je političko” i “Borka” odlučuju da nastave novootkriveni angažman na ulici. Raketić i Mršulja navode da ih spaja ista energija i stil, doživljavaju ulicu kao prostor slobode i veliki prostor za rad nasuprot skučenog stvaranja u ateljeu. Inspirisane estetikom i pokretom Bauhausa, deo njihovog stvaralaštva je okrenut apstrakciji i tipografiji i usmeren na oživljavanje zapuštenih gradskih prostora, poput amfiteatara kod Ruskog mosta, Karvera i vojnih zgrada u Bloku 9 (“Krug”). 

U periodu od 2019. do 2020, realizovale su nekoliko velikih murala, putem konkursa grada i po narudžbini. Navode da u većini slučajeva imaju kreativnu slobodu odabira teme. Vrednost njihove inicijative nalazi se u činjenici da su jedini (ako ne i prvi) ženski kolektiv koji radi na ulici i da postoji veza sa univerzitetom, čime se može podržati nova generacija uličnih umetnika i uvesti street art u školski kurikulum.

Pored starih murala Zabjela Republike i ekipe OSP, KIC “Budo Tomović” takođe ulaže u izradu murala 2015. godine, kao i brojni kafići, poput Minhena i Berlina. Komemorativni murali – mahom posvećeni sportistima i članovima lokalne zajednice – niču po različitim delovima grada i rade ih umetnici, kao i sami lokalci i navijači.

Prihvaćenost u javnosti, narudžbine i politika

Kao umetnost koja se radi i sa i bez dozvole, grafiti i street art često zauzimaju jednu sivu zonu u percepciji ljudi, uprkos ogromnoj vidljivosti. U intervjuu za Vijesti povodom izložbe “Ulica piše srcem”, Marko Vujović ističe da grafiti nisu samo vandalizam, već i način komunikacije i bunt omladine i kreativaca. Slično rezonuje i K13 ekipa, koji žele da edukuju građane da su i grafiti i hip hop deo kulture i umetnosti, “koja je osporavana samo zbog toga što ne podilazi masi.” Dimitrije Zekić, grafiter aktivan oko 2010, navodi da su grafiti predstavljaju komunikaciju umetnika sa okruženjem, iznošenje njihovih stavova i ideja. 

Baš zbog tog uličnog ili javnog apekta, istoričarka umetnosti Ljiljana Karadžić smatra da je poruka grafita delotvornija i podsticajnija nego umetničkih dela u galerijama: “I pored toga što je argumentacija onih koji se protive posmatranju grafita kao umjetnosti, zasnovana na nestandardnoj prezentaciji grafita, van prostora rezervisanih za umjetnost, najčeće ilegalnom crtanju na uličnim fasadama, što se ponekad približava vandalizmu, nekonvencionalnosti u izrazu, grafiti se više od 30 godina tretiraju kao umjetnost”. Ipak, postoje slučajevi gde se određeni murali ne smatraju dovoljno “umetničkim”, što je bio slučaj sa muralom Varvara na zgradi KIC “Budo Tomović” iz 2020, gde je većina internet korisnika prokomentarisala da takav navijački mural ipak ne pripada jednoj instituciji kulture.

Jedan od načina podrške je i senzibilizacija javnosti o njihovom radu. Zapravo, radi se o idealnom balansu gde njihov rad neće biti uništavan kao “vandalizam” i gde će uz dopuštenje građana “živeti” svoj ipak manje-više kratkotrajan vek na ulici. Jer ne treba zaboraviti da je ulična umetnost baš to – efemerna u svojoj biti, napravljena da postoji u trenutku, podložna svim promenama koje ulica nosi sa sobom. Primera radi, Skenderović navodi iskustvo iz K13: “Parole koje se često mogu vidjeti na zgradama uništavaju zid i žao mi je kada vidim te škrabotine. Neki naši grafiti su tako stradali, jer su preko njih ispisali parole koje ti pojedinci smatraju pametnim. To je kao kad bi nekom slikaru uništili njegov rad i posuli boju po njemu, čime crtež gubi svoj značaj”. U jednom drugom intervjuu, on navodi da je na stotine kvadrata njihovog rada moglo nestati u samo jednom danu. To je “zakon ulice”, jer svako ima pravo da interveniše u javnom prostoru, pa i oni s čijim se porukama možda i ne slažemo.

Važnu ulogu u senzibilizaciji i komunikaciji umetnika sa javnošću čine i mediji, koji svojim izveštavanjem itekako mogu da doprinesu formiranju stavova o umetnosti na ulici. Srećom, kritična masa aktivnih umetnika i mladih novinara koji su odrastali sa svešću o ovoj umetnosti je doprinela činjenici da su poslednjih godina umetničke inicijative i novi murali dobro ispraćeni. Najviše su tu posvećeni novinari Vijesti, Fos Media, Cafe del Montenegro, Dnevnih novina, Pobjede, RTCG, TV Prva, i TV7. U suprotnom, vesti o grafitima bi se svele na poruke mržnje u javnom prostoru i vandalizam.

Ulepšavanje javnih prostora je jedan od najsnažnijih argumenata za oslikavanje javnih prostora. Kimo na primer navodi da je njegov princip rada bio da betonske kocke i napuštene zgrade ne ostavi u ružnijem stanju nego što ih je zatekao, a tim Künstler oslikavanjem namenski oživljava javne prostore, poput amfiteatra/stepenica kod Ruskog mosta, Karvera, “Kruga” i parka na Starom Aerodromu. Međutim, za tako nešto je potrebna organizovanija podrška. 2018. Joskić je smatrao da u gradu ne postoji dovoljan interes za izradu murala, dok se situacija u međuvremenu izgleda promenila sa velikom produkcijom novih murala i inicijativa. Dodatan aspekt su i finansije – Luka Radović iz K13 navodi da mnogi počnu da se bave grafitima, ali kad vide da od toga ne može da se napravi posao, brzo odustaju. On i ostatak K13 ekipe smatraju da se treba baviti ovom umetnošću zbog zadovoljstva, a da novac tu nije primaran.

Dodatan aspekt čine odnos i prihvatanje samih građana. Mahmutović-Darmanović iz Künstler-a navodi: “Slike koje mijenjaju javni prostor podstiču na razgovor i interakciju i postaju simbioza između prolaznika i umjetnika. Iz tog razloga slikanje u javnom prostoru nosi sa sobom razna iskustva.” Nažalost, Künstler je u svom kratkotrajnom radu imao brojnih negativnih iskustva, gde se vidi otpor i nerazumevanje sredine, kad su se morale “boriti sa patrijarhalnim mentalitetom i na ulici”. U tim slučajevima, primetno je nipodaštavanje njih kao žena umetnica, teritorijalnost i mačizam.

Svi umetnici navode da, iako to nije predominantan stav, nerazumevanje umetničkog autorstva i povremena destrukcija su deo recepcije njihovog rada. Obično najviše tenzije postoji na relaciji autorski – naručeni rad, gde su prisutna mešanja u koncepciju i izgled radova. Joskić koji najviše radi narudžbine navodi da se tu vidi da ljudi ponekad ne razumeju njihov posao, dok Skenderović smatra da zbog toga izbegavaju naručene radove, smatrajući da treba podržati umetnike time što će im se dati prostor da se izraze u svom stilu. Mikromenadžment – nepotrebne intervencije u procesu rada s kojima se oni suočavanju otkrivaju nedostatak poverenja u njihov rad i nepoštovanje umetničkog koncepta. Künstler izgleda da najviše pravi balans između slobode u izrazu i temi (kao u primeru Ruskog mosta, Kruga i murala u Baru) i unapred zadatih murala (Karver, Dobrotska čipka, Nezvanična himna Podgorice i projekti). Ne treba zaboraviti da postoji i puno pozitivnih primera – komšija koji obilaze umetnike dok rade, donoseći im piće i hranu, učestvujući ponekad u samoj izradi murala, dajući dozvole i, na kraju krajeva, čuvajući ih, jer su oni već postali deo vizuelnog identiteta mesta.

Dnevno-politički kontekst u kojem se grafiti i murali predominantno pojavljuju u medijima u ovom periodu je većinom negativan, a tiče se nacionalističkih i poruka mržnje, posebno u jeku političkih tenzija krajem 2019. izazvanih zbog Zakona o slobodi vjeroispovijesti. Zanimljivo je primetiti da uprkos ovoj politički osetljivoj klimi gde je javni prostor obeležen zapaljivim simbolima svi navedeni aktivni umetnici izgleda da odbijaju da komentarišu dnevnu politiku kroz svoj rad. Apolitičnost je takođe način zauzimanja političke pozicije, gde se odbija postajanjem političkog oruđa i pruža neka alternativa. Ovaj eskapizam je nameran – s jedne strane, umetnici rade narudžbine koje se često tiču popularne kulture, koja ima potencijal da veže različite ljude kroz svoje narative, likove i simbole. S druge strane, umetnici svojim delovanjem žele da se zalažu za neke društvene vrednosti. Jedan primer su Künstler i primenjeni feminizam kojim podržavaju žensko stvaralaštvo, drugi su K13 Crew koji u članku za Fos Media navode da je graffiti jam “rezultat pravog građanskog aktivizma” i svojevrsno oplemenjivanje grada kroz multikulturalnu saradnju na mikronivou. Vujović ovakve angažmane naziva “afirmativnim” u smislu poruka, izrade, rada sa mladima i udaljavanja od vandalizma.

Gradska politika poslednjih godina i NVO angažmani

Poslednjih pet godina primetno je sve više murala koji se rade u sklopu angažmana civilnog sektora. Na primer, od 2015. nastaje čitav niz murala koje sprovodi NVO Aut sa volonterima, sa ciljem ulepšavanja Podgorice i nekog vida kolektivne “duševne terapije”. Slična kolaborativna akcija je i “Urbana KULtura u Glavnom Gradu (KUL GRAD)” koja pokreće oslikavanje čitave jedne strane podvožnjaka ka Starom Aerodromu 2020. pod nazivom “Homo creator za svoj grad”. Autorka Milena Živković navodi da je cilj bio uključiti ne-umetnike i pokazati kako umetnost konkretno može primeniti živote. Nekoliko organizacija u okviru regionalnog projekta “Naš grad, naša scena” iz 2017. pokreće biciklističku akciju koja Starom Aerodromu ostavlja biciklističke parkinge i mural u izradi Miše Joskića i Pavela Brata, prema dizajnu Srđe Dragovića. Značajan je i već spomenuti edukativni projekat “Žartivizam – ženska akcija kroz umjetnost” NVO Spes iz 2019. koji predstavlja ključnu tačku u formiranju tima Künstler.

Ovakvim akcijama cilj je podstaći razvoj alternativnih vidova umetnosti, kroz saradnju građana u humanizovanju javnih prostora. Učesnici su često deca i mladi, marginalizovane grupe poput Roma, žena, nezaposlenih i starih, a deo projekata se odvija i u zapostavljenim delovima grada, poput Zlatice i Vrela Ribnička. U potonjem 2018. nastaje zanimljiv mural “Slikanjem do tolerancije i inkluzije” na inicijativu i u Osnovnoj školi “Božidar Vuković Podgoričanin” koji do danas predstavlja najduži mural u Crnoj Gori. Podršku izradi dala je NVO Aut, a finansiran je od strane Ambasade Sjedinjenih Američkih Država. Drugi značajani primeri su oni koji nastaju uz podršku Francuskog instituta (mural puzgavca iz 2015. i gostovanje grupe umetnika Dens & SCP iz 2013) i Evropske Unije.

Poslednje dve godine nastaju murali u cilju “jačanja veze EU i Crne Gore”, kroz ekologiju (“Crna žuna ne može bez šuma”) i projekta “EU4ME” sa temom “Ja za Evropu, Evropa za mene“, u okviru kojeg su tokom 2019. oslikana tri autorska murala u Podgorici (Mia Pejović), Baru (Künstler) i Bijelom Polju (Pavle Cvojivić – Master). Značajno je spomenuti i regionalni projekat “Opens na putu otvara vrata” organizacije “Omladinska prestonica Novi Sad – Opens 2021” koji dovodi Petra Popovića Pirosa iz Srbije koji u Crnoj Gori radi murale u Podgorici i Budvi, uz podršku K13 Crew.

Mišo Joskić do sada radi najviše ekoloških murala: već spomenuti “Crna žuna ne može bez šuma” sa Centrom za zaštitu i proučavanje ptica Crne Gore (2018), zatim “What we save saves us” kroz projekat “Aktivni mladi za bolju zivotnu sredinu” (2018.) i samostalno “You dump it, you eat it!” (2019).

Iz perspektive grada, pored civilnog sektora i EU projekata, rad sa omladinom i NVO predstavlja deo zvanične kulturne politike pod nazivom “Program razvoja kulture 2016-2020”. Iako u ovom dokumentu ne stoji izričita podrška umetnosti u javnom prostoru, primetno je da grad otvara sve više prostora i daje podršku u izradi murala. Ovaj proces izgleda da se odvija kroz dva pravca: kroz akcije brisanja grafita mržnje i politički kontroverznih tema s jedne strane i oplemenjivanje grada s druge. Primera radi, 2020. Künstler dobija gradsku podršku u oslikavanju “Kruga”, “Nezvanične himne Podgorice” na mostu Gazela i uređenju parka na Starom Aerodromu (“Mikro020”), a i pokreće se konkurs za izradu “street art-a” u okviru revitalizacije brda Ljubović.

Sa pozitivne strane, primetna je veća otvorenost grada i korišćenje ulične umetnosti kroz projekte ulepšavanja i saradnje, bilo da dolaze od strane institucija ili samih građana/umetnika. Prema rečima Joskića, danas postoji veća potreba za muralima, što postaje trend i često se koristi kao reklama. Na ulici, murali imaju veliku vidljivost i mogućnost komuniciranja različitih poruka, ali postoji opasnost ispraznosti sadržaja i potrebe za brzim rešenjima kompleksnih (društvenih) problema. Postavlja se i pitanje za koga su otvoreni konkursi, koje se teme podržavaju, ko su ciljne grupe, kolika saradnja postoji sa samim zajednicama i umetnicima i sl.

Zanimljivu kritiku u ovom pravcu dao je u intervjuu sa Stefanom Strugarom za Vijesti Ferid Skenderović iz K13:

Ono što je sigurno je da sada scena postoji i nadam se da će se održati i rasti. Ono što gledam kao na anomaliju scene je da ona nije nezavisna, nego da zavisi od donacija i projekata sa strane, projekata gradske i državne vlasti i NVO sektora. Naravno, dobro je da ih imamo kao partnere. Ali smatram da bi pokretači i organizatori projekata trebalo da budu umjetnici, a ne ekonomisti, psiholozi, pravnici i drugi. Trebalo bi da su umjetnici ti koji određuju pravac u kojem će se street art kultura razvijati. 

Umetnici će često raditi na sopstveni pogon i kombinujući različite izvore finansiranja, kao što je primetno tokom COVID-19 pandemije. Od marta 2020. u gradu nastaje nekoliko velikih murala tima Künstler, samoinicijativno oslikavanje krovova K13 Crew (Novi Grad) i Miše Joskića sa umetnicama Mimom Vujošević i Dudom Duletić (Nova Varoš), grafiti jam nakon #GrafitiVikendPG i murali oko Karvera od strane K13 Crew-a. Ovo “kovid” ili “lockdown stvaralaštvo” dokazuje da su umetnici snalažljivi i prema rečima Joskića, nisu u pitanju samo finansije, već i pružanje prostora za rad i slobodu izražavanja. 

#GrafitiVikendPG, zaključak i potencijali

Sa željom da podelimo svoje interesovanje i znanje o grafitima i uličnoj umetnosti u Podgorici, ali i da ispitamo potencijale, Marko Vujović i ja smo uprkos pandemiji uspeli u septembru 2020. da organizujemo nekoliko programa pod nazivom #GrafitiVikendPG u KIC “Budo Tomović”. Posetioci su mogli da čuju nešto više o istoriji i različitim tehnikama koje umetnici upotrebljavaju, da prisustvuju razgovoru sa nekoliko aktivnih umetnika, pogledaju par klasičnih dokumentaraca i kroz šetnju vide neke od murala uživo. Dobra energija nastala tokom događaja je bila pretočena u izradu novog murala u tzv. K13 bloku u oktobru, gde su učestvovali brojni saradnici i po prvi put sarađivali i sami umetnici koji su bili deo događaja: tim Künstler, Mišo Joskić i K13 Crew.

Generalni zaključak sa ovih događaja je da u gradu postoji mala, ali vredna, snažna i samoorganizovana grupa umetnika sa čijim muralima Podgorica dobija jedno novo lice. Iako postoji razlika između pristupa radu tradicionalnih grafitera i umetnika koji dolaze iz pravca primenjene umetnosti, postoji zajednička potreba i strast za izražavanjem u javnom prostoru, na ulici kao “prostoru slobode”. U nekom daljem radu, svi učesnici su prepoznali da je potrebno neko zajedničko mesto okupljanja i umetnika i ljubitelja, kao i kontinuitet organizovane podrške i istrajavanje na ulici. U suprotnom, scena se lako osipa i svako radi samo za sebe. Još jedan potencijal su regionalna i međunarodna saradnja, pogotovo imajući u vidu brojne umetnike, inicijative i festivale ulične umetnosti.

Kako interes medija zaista postoji, pogotovo poslednjih godina, umetnici imaju jaku vidljivost i mogućnost da iznesu svoje ideje. Većina njih se bori protiv pasivnosti sredine i na svom mikroplanu žele da podstaknu promenu, što u suštini predstavlja vid građanskog aktivizma. Na primeru beogradskog Festivala Rekonstrukcija, moguće je videti vezu između oslikavanja javnih površina i rada sa urbanim zajednicama u cilju ne samo ulepšavanja prostora, već i razvijanja građanske solidarnosti i aktivnijeg učešća u oblikovanju životnog prostora. Drugim rečima, to nisu samo šare na zidovima.

Jedan od izazova sa kojim se umetnici različito nose je pitanje lične autonomije i mešanja u njihov kreativni rad, pogotovo u situaciji naručenih radova i projekata. Iako je neki balans između autorskog i komercijalnog neophodan, svi se slažu da je potrebno malo veće razumevanje zajednice i poštovanje njihovog rada. Takođe se postavlja i pitanje uslovljavanja njihovog rada, o čemu Joskić u Pobjedi iznosi zanimljiv predlog: “Najbolje bi bilo kad bi se izdvajala sredstva za oslikavanje murala bez posebnog povoda, gdje bi se umjetnici sami izražavali kako oni misle da treba i da sami pokreću pitanja koja smatraju da su bitna. Ne znam koliko smo kao društvo otvoreni za to.” 

Izvori

Za potrebe ovog istraživanja, primarno su korišćeni intervjui koje je autor obavio 2020. godine (Ferid Skenderović, Marko Vujović, tim Künstler i Miroslav Dukić) i nalazi sa događaja #GrafitiVikendPG. 

Od publikacija, korišćeni su nalazi iz fotomonografije Marka Vujovića, i brojni intervjui i vesti iz novina. Hvala umetnicima i posebno Feśi, Maśi, Stefanu Strugaru i Ljiljani Radošević na sugestijama i podršci.

Mapa Turističke organizacije Podgorica sa ucrtanim lokacijama ulične umetnosti (uneo ST)

Arhiva

rise | rebel | resist

queer space of love, memory and resistance | kvir prostor ljubavi, sjećanja i otpora

Image & Box: On Photography

history and theory of photography, art, artists, essays, all about photography

River Chad

travel | lifestyle | photography

The Living Room Choir

~Practicing Harmony, in Community~

try imagining a place

some stories from a life in the foreign service

Starchild's Crafts

Priče u polimernoj glini od 2017 / Stories in polymer clay since 2017

A Restless Art

How participation won, and why it matters

wanderlustplusone

intrepid Travel with kids to secret and secluded places across the globe

POGLED IZ SVEMIRSKOG BRODA

naučna fantastika, horor i fentezi - u književnosti, filmu, stripu, muzici...

Daniel Kovač

Crteži, knjige, Jesenji Orkestar

Blog de Sylvia Marcos

Artículos y publicaciones de la investigadora feminista Sylvia Marcos

Beastly Histories

Researching and Writing More-than-Human Histories

Youthvoiceblog

This blog is dedicated to voice the voices of young generation hunger for change. Today many young people have important things to say but no one is listening. This blog is committed to giving them the tools to make their voices heard. This blogs deals with different areas including: youth policies, gender equality, climate change, youth political participation, conflict resolution, leadership…

AAB

about a bicycle

Ekostories

Essays and stories by Isaac Yuen

The Chic Geek Speaks

A blog about Books, K-pop, Comics, Geek Fashion and More.

Travel Palate

An Appreciation of Different Cultures

Places That Don't Exist

On parts of the world you won't find on the map

Ru'a Al-Abweh - Portfolio & Blog

Longstanding nerd with an inclination towards all things urban, architectural, & musical. Usually hidden away on the lookout for another adventure.

KLJUČNE KOSTI

Internet azil

nedavimobeograd.wordpress.com/

Inicijativa Ne da(vi)mo Beograd

MEXICO CITY METRO PROJECT

Every station revealed

Z... space

It was once said that "He who has a why to live, can bear almost any how" I am trying to find my "why"

slobodne veze //loose associations

contemporary art practices

k.r.u.z.o.k.

platforma za razmjenu znanja i komunikaciju u okviru suvremene kulture, umjetnosti i teorije

Emilia Brahm

Writings, compiled

Start Street Art BG

Ulična umetnost Beograda

sonntagimpark

Every day could be a sunday.

Blatobran ......work in progress

arts, ceramics, recycling, design

<span>%d</span> bloggers like this: